Aby zrozumieć związek ruchu i myślenia należy sięgnąć do wiedzy o rozwoju mózgu. Człowiek rodzi się z niemal pełnym kompletem komórek nerwowych-neuronów. Mózg noworodka jest tylko lekko zorganizowany, reaguje na dźwięki i grawitację. W miarę jego rozwoju, stymulowanego przez bodźce płynące z narządów zmysłu i ruchu, tworzy się skomplikowana sieć neuronalna. Budują ją neurony kojarzeniowe (asocjacyjne), to one w 99% tworzą ośrodkowy układ nerwowy. Podczas procesu umysłowej i fizycznej aktywności z protein, syntezowanych w ciałkach Nissla, znajdujących się w ciele neuronu, powstają nowe dendryty, a tym samym nowe połączenia. Te ciągle rozgałęziające się drogi znajdują się w nieustannym procesie powstawania. Tak długo jak trwa stymulacja, pojawia się coraz więcej dendrytycznych rozgałęzień.

W jaki sposób aktywność fizyczna wpływa na ten nieustanny proces rozwoju i restrukturyzacji sieci neuronalnych, szczególnie w zakresie specyficznych dla człowieka funkcji nerwowych.?

Każdy ruch jest czuciowo-ruchowym wydarzeniem, połączonym z osobistym rozumieniem fizycznego świata. Ruchy głowy ustawiają narządy zmysłów tak, aby w najbardziej optymalny sposób zostały przyjęte informacje z otoczenia. Precyzyjne ruchy rąk pozwalają badać zmysłem dotyku otaczający świat i przekształcać go. Również mowa jest aktywnością, wymagającą koordynacji precyzyjnych ruchów mięśni twarzy, języka, fałdu głosowego a także informacji z proprioreceptorów twarzy (receptory ruchu, pozycji i równowagi). Mowa jest ucieleśnieniem myślenia, a więc każda myśl ma swój konkretny ruchowo-czuciowy kształt. Wielu osobom pomaga w myśleniu mało angażujący uwagę, powtarzalny ruch, np. jazda na rowerze, spacer, pływanie.

Ruch wpływa na aktywność w sposób niespecyficzny i specyficzny. Aktywność fizyczna zwiększa naszą wydolność krążeniowo-oddechową, co powoduje wzrost utlenowania krwi, a tym samym lepszego zaopatrzenia w tlen tkanki mózgowej. Niedawno przeprowadzano badania, które ukazały jeszcze inne, pozytywne skutki ruchu. Wykazano, iż czynności wymagające aktywności mięśni, a szczególnie ruchy skoordynowane stymulują wytwarzanie neutrofin, substancji, które stymulują wzrost komórek nerwowych i wzrost liczby połączeń neuronalnych w mózgu. Aktywność fizyczna może oddziaływać również specyficznie. Dzieje się to poprzez stymulowanie różnych obszarów mózgu, pewnych jego funkcji, poprzez konkretne ćwiczenia ruchowe. Poniżej zostanie przedstawionych kilka ćwiczeń, które należą do zestawu określanego jako GIMNASTYKA MóZGU.

· Punkty na myślenie to ćwiczenie wykonuje się poprzez położenie jednej ręki na pępku, podczas gdy druga masuje wgłębienie pomiędzy pierwszym a drugim żebrem, po obu stronach mostka. Ręka na pępku wskazuje na grawitacyjny środek ciała, tu leżą mięśnie tułowia, które w dużej mierze odpowiadają za utrzymanie równowagi ciała. Uaktywnia to układ przedsionkowy, który jednocześnie stymuluje twór siatkowaty. Jest to sieć włókien, znajdujących w głębi pnia mózgu, które zapewniają odpowiedni poziom wstępnego, niespecyficznego pobudzenia. Twór ten wpływa hamująco lub pobudzająco na inne struktury mózgowia, przede wszystkim na korę mózgową. Dzięki temu kora uzyskuje tylko taką ilość informacji i taki poziom pobudzenia, które są adekwatne do sytuacji. Druga ręka poprzez ucisk, który odbierany jest przez baroreceptory w tętnicach szyjnych, stymuluje przepływ świeżo tlenowej krwi do mózgu.

· Ruchy naprzemienne to po prostu naprzemienne chodzenie w miejscu, w którym wysoko podnosimy nogi. Poprzez dotykanie lewym łokciem prawego kolana i na odwrót, dodatkowo pobudzane są duże powierzchnie obu półkul mózgowych. Przede wszystkim jednak to ćwiczenie ma na celu stymulowanie mielinizacji włókien wchodzących w skład ciała modzelowatego, inaczej spoidła wielkiego. Jak wiadomo mielinizacja wpływa na przyspieszenie transmisji impulsów nerwowych. W najbardziej zmielinizowanych neuronach prędkość przemieszczania się impulsu dochodzi do 100 metrów na sekundę. Zwiększenie szybkości komunikacji między półkulami pozwala na lepszą integrację ich działania.

Każda półkula przetwarza informacje w specyficzny sposób. Półkula lewa określana jest często jako logiczna odpowiada za liniowe, sekwencyjne przetwarzanie informacji, związane z wyróżnianiem części składowych. Półkula prawa, nazywana niekiedy półkulą gestalt, przetwarza informacje w sposób całościowy, operuje obrazami, znaczeniami, emocjami. Zdarza się, że u niektórych funkcje logiczne pełni półkula prawa a za myślenie globalne odpowiada półkula lewa.

Spoidło wielkie mózgu działa jak autostrada, umożliwiając zarówno szybkie dojście do szczegółów liniowych w półkuli logicznej, jak i do ogólnego obrazu w półkuli całościowej. W zasadzie każdy z nas ma pewien stopień dominacji pólkulowej, ujawnia się on szczególnie wyraźnie w sytuacji stresu. Jednakże dla najbardziej efektywnego działania korzystne jest maksymalizowanie integracji działania obu półkul.

· Kapturek myśliciela wykonuje się poprzez kilkakrotne odwijanie uszu z dołu do góry. Sam fakt fizycznej stymulacji ucha zewnętrznego pobudza ośrodek słuchu znajdujący się płacie skroniowym. W jego sąsiedztwie, w zakręcie skroniowym górnym, znajduje się ośrodek zrozumienia i pamięci dźwięków, jego uszkodzenie powoduje niepamięć słuchową. Ten rodzaj ćwiczenia nie tylko ma znaczenia dla lepszego zapamiętywania informacji słyszanych. Wpływa ogólnie na polepszenie procesów zapamiętywania i przypominania. Zaliczany do najstarszych filogenetycznie części kory mózgowej, fragment płata skroniowego, wchodzi w skład układu limbicznego. Układ ten, oprócz funkcji regulujących emocje i popędy, ma również swój udział w procesach uczenia się i zapamiętywania.

· Energetyczne ziewanie wykonuje się jednocześnie masując mięśnie wokół stawu skroniowo-żuchwowego. Przez staw przebiegają pnie pięciu głównych nerwów czaszkowych, które zbierają informacje czuciowe z całej twarzy i aktywują mięśnie odpowiedzialne za mimikę oraz żucie i wydawanie głosu. Ziewanie energetyczne rozluźnia cały obszar twarzy i zwiększa efektywność przyjmowania informacji zmysłowych. Wspomaga też werbalizację i komunikację.

 

Są to przykłady z dużej grupy ćwiczeń wykorzystywanych w gimnastyce mózgu, metody opracowanej przez badaczy zajmujących się neurologicznymi podstawami trudności w uczeniu się. Metoda ta jest szeroko stosowana na całym świecie, przez tysiące terapeutów i pedagogów. Jej zaletą jest również to, iż można ją stosować samemu, również podczas przygotowań do matury J.

Zachęcam do lektury książki Carli Hannaford Zmyślne ruchy, doskonalą umysł. Podstawy Kinezjologii edukacyjnej, do której sięgałam podczas pisania tego artykułu.