Biologia jest nauką. Ta oczywista refleksja przychodzi na myśl, w odpowiedzi na pytanie: „Czym jest biologia?”. Jednakże często oczywiste stwierdzenia, przy głębszym dociekaniu zdają się rodzić coraz to więcej znaków zapytania. Ciekawość jako bodziec dla myśli podsuwa nam: „Czym jest zatem nauka?”. W punkcie tym droga naszych dociekań rozbiega się na szereg ujęć. Bowiem słowo nauka bywa używane w wielu znaczeniach. Przytoczmy kilka z nich:

Pod lupę weźmiemy biologię jako naukę badając czynności zdobywania wiedzy (I) oraz sądy, które są ich wynikiem (II). Należy również sprawdzić jakie elementy stanowią biologię. Pierwszym jednak krokiem będzie skierowanie się do elementów stanowiących każdą naukę.

 

Każdą naukę tworzą określone elementy. Są nimi:

Tak jak do budowy domu, w ogólnym zarysie, niezbędne nam są materiały, projekt oraz wykonanie, tak samo w nauce funkcjonują przedmiot, cel i metoda. Bez pozostałych elementów materiały byłyby tylko porozrzucanymi częściami, a przedmiot- fragmentem rzeczywistości. Nawet materiały i wykonanie nie dadzą pożądanego efektu. Tylko projekt powie nam do czego zdążamy.

Przyjrzyjmy się zatem bliżej owym elementom.

 

Przedmiot jest polem działań nauki. To czym się ona nauka zajmuje. Wyróżnimy kilka rodzajów przedmiotu.

 

 

2.2 Metoda nauki

Metodę nauki możemy najogólniej przyrównać do przepisu. Określa ona nam sposób tworzenia się języka nauki i wchodzących w jej strukturę twierdzeń. Inaczej można powiedzieć o niej jako o zespole czynności wiedzotwórczych. Tu zarówno odkrywamy, jak i uzyskaną w ten sposób wiedzę systematyzujemy.

 

Celem nauki powinno być poznanie rzeczywistości. Może być ono wykorzystywane do celów praktycznych, ale te powinny być kwestią wtórną. Nie można odłączyć od siebie celów poznawczych i praktycznych. Błędne byłoby stwierdzenie, iż wykluczają się one, gdyż cele poznawcze pociągają za sobą zastosowanie praktyczne.

Nauka nie może być narzędziem, do osiągania technicznych celów. Sama swoje cele pozsiada, najważniejszym zaś jej służba prawdzie.

 

 

 

Przedmiotem materialnym dla nauk empirycznych, a tym samym dla biologii jest rzeczywistość podpadająca pod doświadczenie zmysłowe. Biologia bada ta rzeczywistość w aspekcie jakości jaką jest życie. Można zatem stwierdzić, iż biologia jest nauką przyrodniczą o układach fizyko-chemicznych, do których można zastosować określenie "żywy". Zajmuje się życiem, jego pochodzeniem, rozwojem osobniczym oraz ewolucją. Stara się również znaleźć zależności między poszczególnymi układami żywymi, a także powiązania między nimi i środowiskiem. Badania biologii obejmują życie na różnych poziomach jego organizacji.

W przypadku biologii przedmiotem w punkcie wyjścia będą stwierdzenia wyrażające pewne fakty naukowe. „Startujemy” od tego co możemy zaobserwować, czy empirycznie spostrzec. Bazą musi być zawsze najnowszy stan doświadczalnych rezultatów. Przestarzałe wyniki muszą być nieustannie modyfikowane zmieniane i zastępowane lepszymi

A co nas czeka na „mecie”? Dochodzimy do twierdzeń o rzeczywistości, które zbudowaliśmy w oparciu o analizę faktów.

 

Metodą nauk przyrodniczych jest metoda indukcyjna. Zawiera ona pewne charakterystyczne dla siebie momenty:

 

 

 

Pierwszym krokiem pozwalającym nam zacząć badania naukowe jest postawienie problemu. Nierozwiązanych problemów jest zawsze mnóstwo, ale pochopne sformułowanie może sprawić iż nasza późniejsza praca będzie przypominała szamotanie złowionej ryby w sieci. Powstaje zatem wątpliwość: jak powinien być postawiony problem?

Aby właściwie zacząć badania należy tak ująć problem, aby był on jednoznaczny, sensowny, precyzyjnie sformułowany, trafny, rozwiązywalny.

 

 

 

 

Etap zbierania danych doświadczenia wypełniają dwa najważniejsze procesy: obserwacja i eksperyment.

 

 

Nauki empiryczne nie ograniczają się tylko do stwierdzenia faktów, ale je interpretują. W interpretacji wyników eksperymentów i obserwacji wynajdujemy określone hipotezy i dzięki nim wyjaśniamy zjawiska. W momencie wykrycia zaś stałych zależności, czy też prawidłowości, zachodzących między zjawiskami możemy je tłumaczyć przez prawa empiryczne.

 

 

 

Darwin wyraził się kiedyś na pół serio: „Natura, jeśli potrafi, okłamie cię”. Wstępne hipotezy należy zatem przetestować, aby sprawdzić, czy do naszych badań nie wkradł się błąd lub czy przewrotna myśl nie sprowadziła nas na zły tor.

Na tym etapie dokonujemy zatem sprawdzenia poprawności formalnej, czyli patrzymy na nasze hipotezy z punktu widzenia logiki i jej zasad.

Musimy ponad to uzyskać potwierdzenie hipotezy z danych empirycznych. A tym dłużej utrzyma się dana hipoteza o ile nowe świadectwa tj. fakty, których nie znano lub nie brano wcześniej pod uwagę przy formułowaniu hipotezy, będą ją ugruntowywać.

Równie ważne jest tzw. potwierdzenie z góry. Uzyskujemy je z ogólniejszych hipotez lub teorii, które naszą implikują, a same mają niezależne od niej świadectwo empiryczne.

Wymienione warunki są ważne, ale czasem nie wystarczające. Zdarza się, iż alternatywne hipotezy stają za sobą w szranki i przychodzi im walczyć o przetrwanie na naukowym polu. Czynnikiem rozstrzygającym może być wtedy prostota, rzecz jasna obiektywna np. stopień wielomianu wzoru, prostota graficznego przedstawienia.

 

 

 

«Teorie wprowadza się do nauki zazwyczaj wówczas, gdy dokonane uprzednio badania pewnej klasy zjawisk ujawniły system rządzących nimi prawidłowości, które można wyrazić w postaci praw empirycznych. Teorie mają za zadanie wyjaśnić te prawidłowości, ogólnie mówiąc- umożliwić głębsze rozumienie badanych zjawisk. (...) Teoria zakłada, że przedmiotami i procesami rządzą swoiste prawa i zasady teoretyczne, za pomocą których tłumaczy ona zaobserwowane uprzednio prawidłowości empiryczne i zwykle pozwala również przewidzieć „nowe” prawidłowości podobnego rodzaju.»[iii]

 

Budowanie teorii dokonuje się w drodze

Cele nauki można określić jako pośrednie i bezpośrednie. Badacz zawsze zdąża w jakimś wyznaczonym kierunku. Czasem jednak wyniki jego analiz przynoszą dodatkowe skutki.

Najczęściej twierdzi się, że bezpośrednim celem nauk przyrodniczych jest:

Pośrednim celem jest zaspokajanie ogólnoludzkich zainteresowań intelektualnych, a szczególnie pędu człowieka do prawdy. Innym dodatkowym celem może być również praktyczne wykorzystywanie rezultatów nauk, zaspokajanie potrzeb technicznych. Wszystkie te cele przeplatają się przyświecając pracy naukowej.

 

 

 

Badania naukowe są sztuką, sprawdzianem nie tylko dla obranych metod, ale przede wszystkim dla ludzi- naukowców.

Ciekawość i umiłowanie nauki, to najważniejsze cechy umysłu potrzebne w pracy badawczej. Ogólnie rzecz biorąc, praca badacza postępuje zrywami. W momentach szczytowych uczony staje wobec konieczności poświęcenia swej pracy całego zasobu energii i czasu. Główną nagrodą dla naukowca jest radosny wstrząs uczuciowy towarzyszący odkryciu. Prawdziwą zapłatą jednak za pracę badacza naukowego jest fakt, że ideały wiedzy mogą się stać celem życia.[iv]

 

 

Beveridge W.I.B., Sztuka badań naukowych, tłum. L. Żebrowski, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1960.

Bombik M., Nowy eksperymentalizm a wartość eksperymentalnego uzasadnienia w naukach empirycznych, SFCh 2 (2005).

Hempel C.G., Filozofia nauk przyrodniczych, tłum. B. Stanosz, wyd. Fundacja Aletheia, Warszawa 2001.

Morawiec E., Podstawowe zagadnienia metafizyki klasycznej, Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa 1998.

 

---